Vandaag posters, veel posters en nog meer flyers. En toen een verrassende, originele film. Un nuage dans un verre d'eau begon als een leuke Franse film over een oudere Egyptenaar en zijn Roemeense buurvrouw maar ontspoorde aangenaam naar een magisch-realistisch puzzelspel over de moord op de man. Als zijn buurvrouw hem na zijn overlijden vraagt hoe het allemaal zo gekomen is, moet hij het antwoord schuldig blijven, In de loop van de film vallen de puzzelstukken op hun plaats. En zo weet de dode man ook uiteindelijk hoe en waarom hij aan zijn einde kwam.
Weinig te lachen in een trage, fraaie en indrukwekkend geacteerde film over een Koerdische familiegeschiedenis tussen 1979 en 2009. In Voice of My Father zitten korte dialogen tussen vooral moeder en zoon over de afwezige vader en de broer. Een piepkleine vertelling van grote ellende. Echte festivalfilm die we tijdens de wereldpremière zagen.
Na de VPRO-dag ging het op vrijdag verder met het aandoenlijke Bachelor Mountain. Daarna de blockbuster Hugo, het wat trage Stateless Things en de mooi gemaakt tocht van een vrouw langs slachtoffers van het geweld tegen de Koerden, Future Lasts Forever. Weekend bleek een praatfilm voor 2 heren die toch interessante thema's opwierp. Voor Wuthering Heights was de regisseur aanwezig voor een Big Talk, haar verhaal hielp in het snappen van de keuzes die ze maakte bij de verfilming van de Engelse klassieker.
Later meer.
Het 41e Filmfestival Rotterdam is begonnen. Dit jaar kan ik vóór maar ook achter de schermen kijken en dat geeft wel een extra dimensie aan het meemaken van een van de leukste evenementen van het jaar in de stad. Per traditie begon het voor mij met de VPRO Previewdag, waarop je- enigzins afgeschermd van de open programmering- de kans krijgt veel films te zien voordat ze op het festival in première gaan.
The loneliest Planet
De dag opende met wat niet de meeste flitsende film van het festival bleek. Een jong Amerikaans stel met trouwplannen maakt een toch met een gids door de Georgische Kaukasus. Indrukwekkende beelden van de natuur en het landschap wisselden af met gesprekken tussen het stel en de gids. De onderhuidse spanning culmineert als er dingen fout gaan. Weinig tekst en veel beeld in een film die het met wat meer dialoog voor mij beter zou hebben gedaan. Hier staat de complete beschrijving van The loneliest Planet.
Le Havre Meteen na het festival zal Le Havre in de bioscopen gaan draaien. Grote film die op een originele manier het verhaal vertelt van een oude schoenpoetser in de Franse havenstad Le Havre die zich over een Afrikaanse jongen ontfermt. De jongen komt uit een container gewandeld en zet het leven van de schoenpoetser en zijn Finse vrouw op zijn kop.
Beetje absurd, beetje Amelie maar ook een tikje Dany Boon. Mooie locaties in het Le Havre van vandaag met wonderlijke nostalgische details in de cafés en het ziekenhuis.
Shame Grote stadsfilm die in New York laat zien hoe het leven van een succesvolle man eruit ziet. De man, een mooie rol van Michael Fassbender is druk maar ook sexverslaafd. Het dagelijkse leven van werken, sex en uitgaan verandert drastisch als zijn zusje, gespeeld door Carey Mulligan, inbreekt in zijn appartement en zijn leven. In het verhaal van de film zit wel erg veel moraal, de titel Shame verwijst daarnaar, maar als je gewoon kijkt zie je adembenemend mooie beelden van New York en hoe je daar met veel geld kunt wonen en leven. De muziek is weliswaar ondersteunend aan het verhaal maar de kleine fragmentjes John Coltrane en Blondie zijn buitengewoon treffend.
Michael Fassbender in Shame
Nana Op de boerderij waar Nana in de zomer verblijft wordt op ouderwetse wijze een varken geslacht. Pittig begin van een film die als idee de moeite waard is: het leven op de boerderij bezien door de ogen van een vierjarig meisje. Er is gedoe tussen haar ouders en dat verhaallijntje loopt langs deze mooi gefilmde maar niet superinteressante film van een maakster, Valérie Massadian, die ook fotograaf is. Dat kun je zien.
The Descendants Dat George Clooney een goede acteur is laat zich raden, maar het was mij nog niet zo opgevallen vóór het bekijken van zijn nieuwste film, The Descendants. Daarin is hij een vader die ineens van alles met zijn dochters moet omdat de moeder in coma ligt.
The Descendants
De setting is Hawaï, een plek waar ik nog maar zelden een gedachte aan gewijd heb, moet ik zeggen. Toch werkt het wel, ook door de muziek van het eiland, die je normaal gesproken weinig hoort. Als ik de film moet typeren zou ik zeggen 'Woody Allen meets the Coen Brothers op een dag dat ze zich allemaal wat inhouden'. Aanbevolen.
Play Het was kinderdag op de VPRO-Previewdag, met veel films waarin kinderen een grote rol spelen. Dat was het duidelijkst in de film Play. Jongetjes van rond de twaalf worden in een winkelcentrum aangesproken door wat oudere jongens. Het verhaal van de film is gebaseerd op de originele dossiers van de politie. Ik was het na een dik halfuur wel zat. Geen idee dus hoe het afliep.
Zowel het NJO Symfonieorkest als de Dutch National Opera Academy bieden professionele musici en zangers de kans hun opleiding te toetsen aan de praktijk en ervaring op te doen. Tijdens hun wintertoernee waren ze ook in de Rotterdamse Doelen. Moderne opera's van Knussen en Ravel, met als rode draad de (fantasie)wereld van het kind, stonden op het programma van het optreden afgelopen zondag. Geen volle bak, maar wel veel publiek en vooral ouders en familie in de zaal. Het was een professioneel gemaakte productie die zelfs in de lastige Doelenzaal een sfeervolle enscenering kreeg.
Na twee treurig stemmende berichten over mensen die ons ontvielen, tijd voor wat opgewekters. De vertoning van de matinee van de Metropolitan Opera in New York, gisteravond in de Pathé, maakte behoorlijk vrolijk. Helemaal barok was het niet meer, maar het was lekker showy. Soms liep de regie gevaarlijk dicht langs de camp-rand maar het bleef buitengewoon genietbaar wat schrijver Jeremy Sams en regisseur Phelim McDermott hadden gemaakt. Placido werd 71 gisteravond als Neptunes, Luca Pisaroni zag er niet uit en Joyce DiDonato - binnenkort komt ze naar de Doelen met Ariodante - was geweldig.
Rudi van Dantzig is dood. Hij werd geboren in 1933.
Hij was een van de mensen die als choreograaf, schrijver en als publiek figuur een eigen, kwetsbaar maar onmiskenbaar stempel heeft gezet op de Nederlandse cultuur. Zijn eerste choreografie ging in première in 1955.
Een wat stijle man, waar - zo vertelde een collega op de radio - ook wel mee te lachen viel. Iemand die een enorme invloed heeft gehad op de manier waarop oude muziek in Nederland en daarbuiten wordt gespeeld. Hij nam als eerste de cantates van Bach op.
De klavecinist, organist en dirigent noemde zichzelf een 'tussenhandelaar in muziek'.
Tot in december van het afgelopen jaar trad hij op. In Parijs werd een moeizaam concert zijn laatste.
In september 2010 hoorde ik Leonhardt in Dordrecht. Hij speelde op het orgel van de Grote Kerk. Bach natuurlijk.
Een stijle man, in een nette regenjas, zo staat hij op de foto die ik daar maakte.
Schouwburgdirecteur Jan Zoet, die de omroep in de foyer bediende bij het aankondigen van de voorstellingen gisteravond, zei het nogal kort en krachtig: 'De voorstelling in de Grote Zaal gaat zo beginnen, 020 in 010'.
In Rotterdam zal niet vaak een Gijsbrecht van Amstel opgevoerd zijn, maar deze week stond 'Het Toneel Speelt' met de Vondelklassieker een paar avonden in de Rotterdamse Schouwburg. Een traditie in Amsterdam van al 350 jaar, en met de laatste honderd jaar standaard met nieuwjaar in de Stadsschouwburg. In de jaren '60 van de vorige eeuw is die traditie verdwenen.
Ronald Klamer, de dramaturg, zegt het zo op de site van Het Toneel Speelt: 'Drie eeuwen traditie en vernieuwing werd toen met een nonchalant gebaar van tafel geveegd. Eind jaren zestig van de vorige eeuw gebeurde dat. Waarom? Omdat er iets stuk moest. En pas decennia later begint het besef door te dringen dat wat ooit is stukgemaakt, dat je dat niet zomaar terugkrijgt. Daarom is de Gijsbrecht van Amstel spelen ook een daad tegen onverschilligheid. De vraag 'waar komen wij vandaan' is misschien toch een betere vraag dan de veelgestelde 'waar gaan we naar toe'.
Meer dan drie eeuwen na dato klinkt de tekst oud, klassiek, ingewikkeld. Ik herinner me de fragmenten van Albert van Dalsum, met rollende rrrr en met het pathos dat toen hoorde bij toneelspelen. Ellen Vogel, in de jaren '60 een indrukwekkende Badeloch. Ze komen voorbij in het filmpje.
De vraag is: werkt het? De moderne vormgeving, de oude tekst, met jonge en zelfs piepjonge acteurs?
Het antwoord is ingewikkeld. Het is een prachtige voorstelling, alleen het initiatief verdient al grote lof. Maar de zinnen van Vondel zijn te lang, ze zitten soms in de weg en de driehoek van het spel van de acteurs, hun subtext en hun tekst is meestal niet congruent. Snelle beweging met zulke statige tekst, dat wringt toch. Soms won de tekst het, dan had je even de aandacht voor de schoonheid van Vondels taal. Soms won het spel, de emotie, de handeling. Dan viel de tekst bijna weg.
Carine Crutzen als Badeloch balanceerde mooi met de driehoek, Bart Klever deed dat prima. Mark Rietman was schor en soms te snel. De rijen waren prachtig, door een statige Marisa van Eyle. Zij nam echt de tijd, had een mooi tempo en had een rol waarin de tekst goed tot zijn recht kwam. De jonge acteurs beiden nog op de Toneelschool waren uitstekend: Reinout Scholten van Aschat en Leander de Rooij.
Als er niet wat klierderige scholieren achterin de zaal voor hun omgeving de avond aardig verpest hadden zou ik zeggen: verplichte cultuurhistorie voor iedereen onder de...eh......70.
De complete tekst van Vondel staat hier online.
De masterclass voor bloggers bij 'Orest' van De Nederlandse Opera heeft heel verschillende blog-recensies opgeleverd. Mijn verhaal staat nu, met de recensies van de andere bloggers op de speciale site die DNO in de lucht bracht.
Zo krijgt een opera in het niet zo makkelijke segment van de moderne klassieke muziek de aandacht die hij verdient.
Het is niet mijn favoriete genre. Liederenavonden zijn soms erg traditioneel, saai en excusez le mot: truttig. Het hoeft niet altijd. Soms heeft een zanger zoveel charisma dat hij of zij door de traditie heenbreekt. Maar ook het optreden bijvoorbeeld van de nog jonge Luca Pisaroni, in maart j.l. in de Kleine Zaal van het Concertgebouw, stond in de vorm bol van de stoffige traditie. Een net kostuumpje, bij voorkeur avondkleding, een solist bevallig gedrapeerd in de bocht van de vleugel, dat zijn zo de tradities in de uitvoering van Schubert, Brahms, Liszt en anderen.
Charlotte Margiono en Peter Nilsson in '06 foto: classical.punt.nl
Toelichting, verbindende teksten, meestal ontbreken ze. Valt buiten de cultuur van de lied-avond. Die liederen uit de negentiende en begin-twintigste eeuw exploreren de menselijke ziel, waarbij de zangstem de op zichzelf teruggeworpen mens vertegenwoordigt en de piano de rol van commentator heeft. Die interessante typering van de lied-kunst door Katja Reichenfeld komt uit het programma van het recital dat Charlotte Margiono op 13 december gaf in Amsterdam.
Meer intercities die echter vaker stoppen maken de reis naar Amsterdam langer, maar in dit geval was de uitvoering meer dan 'worth the trip'. Charlotte Margiono heeft een warme sopraan en werd buitengewoon mooi begeleid door Peter Nilsson. Ook als je zelf geen piano speelt kon je zien hoe zorgvuldig en intelligent Nilsson zijn pedalen gebruikte.
Geen volle bak voor een Nederlandse sopraan van grote naam en faam. Het publiek is grillig en onvoorspelbaar. Wat de thuisblijvers mistten en ik wel hoorde staat op Place de l'Opera in mijn recensie.
Het was in oktober 1883, de Metropolitan Opera in New York beleefde zijn eerste voorstelling. Faust van Gounod stond op het programma. Die opera was in 1859 voor het eerst in Frankrijk opgevoerd.
Op kerstavond van 1931 kwam het geluid uit The Met voor het eerst via de wireless in de huiskamers, met de opera 'Hansel und Gretel'.
De huidige opzet, waarbij per seizoen een aantal producties via bioscopen wereldwijd live te zien zijn, volgde op de eerste televisie-uitzendingen die The Met in eigen beheer maakte in 1977. Sinds enkele jaren heeft the Met het label 'Live in HD', waaronder de heel goed verzorgde uitzendingen worden geproduceerd voor inmiddels 2000 bioscopen wereldwijd.
Foto: still uit video Metropolitan Opera
Zaterdag 10 december was 'Faust' opnieuw in The Met te zien, met een sterrencast van Marina Poplavskaya, die heel goed zong, René Pape die heel goed acteerde en met Jonas Kaufmann, die álles goed deed, inclusief eruit zien. Topstemmen die op het pittige bedje dat Yannick Nézet-Séguin als dirigent neerlegde vanuit the pit van de Metropolitan in Lincoln Center, New York.
Foto: still uit video Metropolitan Opera
Of de keuzes van regisseur Des McAnuff altijd even gelukkig waren, is de vraag. Hij verplaatste het verhaal naar de eerste helft van de 20e eeuw en stopte er een moreel thema rond de ontwikkeling van de atoombom in. Niet heel slecht of heel fout maar ik kreeg zelf geregeld de gedachte dat die verwijzingen boeiend en interessant waren maar dat ze - helloooo, director, this is opera - niet zo gek veel bijdroegen.
Poplavskaya heeft niet zo veel glamour als een Netrebko maar het grote voordeel is dat ze die status ook niet op het podium met zich mee zeult. Ze stapte voluit in haar rol, inclusief de naald-vaardigheden die ze onder het zingen nodig had. Mooi was het moment waarop ze, exact op de muziek, een knipje maakte in een draad die ze aan het rijgen was.
René Pape heeft de rol van Méphistophélès al vaak gedaan, hij speelde en zong met veel gemak en met zelfs wat dansante humor en ironie. Zijn tegenspeler Kaufmann had met de rol van Faust een vehikel waarmee hij vocaal kon schitteren, ruimte kreeg voor een soms wat broeierige acteerstijl en ook nog heel fraaie pakken mocht dragen. Some guys have all the luck.
Foto: still uit video Metropolitan Opera
Ze zong mooi, Michèle Losier, die de mezzo-rol van Siébel deed. Ze moest een jongen voorstellen. Meestal zingt een sopraan of mezzo deze rol. Ik heb een aanzienlijke hekel aan het gegoochel met mannen- en vrouwenrollen, Losier zag er jongens-achtig uit maar veel meer dan potteuze stoerheid was het niet dat ze op het podium bracht.
Vette pech had Joyce DiDonato als presentatrice van de 'Live in HD'- uitzending. Haar pogingen om spelers en dirigent tot een zinnig antwoord te verleiden op die maar steeds terugkerende vraag over de 'challenges' van de rol strandden in bijna gênante nietszeggendheid. De pauzegesprekken vormen een steeds overbodiger deel van de Pathé-avonden.
Wat doet een componist, zo'n
uur voor de wereldpremière van zijn opera? En hoe loopt de regisseur van die
opera er na afloop bij?
Vragen die een antwoord
krijgen als je de zeldzame mogelijkheid hebt bij een wereldpremière achter de schermen
te kijken bij De Nederlandse Opera. De officiële trailer van 'Orest'
De allereerste voorstelling
van Manfred Trojahns nieuwe opera ‘Orest’ was voor DNO aanleiding tien bloggers
de kans te geven een Masterclass te volgen op de premièredag. Nieuwe media,
zoals Twitter en blogging zijn middelen om bestaand en vooral nieuw publiek te
informeren over wat er aan opera aan de Amstel gebeurt.
DNO heeft inmiddels bijna
2000 ‘followers’ op Twitter, volgers die getipt worden voor de start van de
kaartverkoop, maar ook opwarm-berichten krijgen over nieuwe producties.
Voor aanvang
foto: Hermann & Clärchen Baus
De sfeer in de wandelgangen van
De Nederlandse Opera bij de eerste opvoering van Orest, op donderdag 8
december, was overigens eerder geconcentreerd dan dat er sprake leek van
hysterische spanning. In de hal van het gebouw hingen witte overalls klaar voor
de figuranten van het forensisch team. Dat zou de moord op Clytaemnestra onderzoeken,
later die avond, op de eerste etage van het huis van Orest. Dat huis, in jaren ’70 upper
middle class-stijl, zag er aan de achterkant niet uit, spaanplaat en veel hoge
stalen trappen.
Het productieproces
St
Still uit clip DNO
De bloggers, met veel en
soms met weinig ervaring met opera, kregen voor de voorstelling de tijd om DNO-dramaturg
Klaus Bertisch te vragen naar de voorbereiding en totstandkoming van ‘Orest’. We
hoorden hoe bijna toevallig het idee ontstond. Binnen het thema van de verhalen
rond de Trojaanse oorlog dit seizoen, na de dubbele ‘Iphigénie’, na ‘Elektra’
en ‘Idomeneo’ werd ook een moderne opera geprogrammeerd. Trojahn schreef voor het
eerst een eigen libretto, een vervolg op de plot van ‘Elektra’ en gebaseerd op ‘Orestes’
van Euripides.
Lang nadat regisseur Katie
Mitchell haar concept had moeten maken, met decor en enscenering en ruim nadat
de casting was gedaan, kwam in de maand september de laatste muziek van de
componist. Toch was het een harmonieus productieproces, was Bertisch' observatie.
Al bleek de tijdsdruk groot en had men zelfs bij de generale een onderbreking.
‘Van wie een idee komt is minder
belangrijk dan dat een idee werkt en helpt bij het realiseren van de productie’
aldus Bertisch, die aangaf dat keuzes voor de enscenering en effecten nooit op
basis van commerciële motieven kunnen worden gemaakt. ‘Er is altijd de opera,
en alleen die leidt tot een vormgeving door de regisseur.’
Spanning
Een vrijwel uitverkocht huis
voor de eerste ‘Orest’, er was spanning voelbaar in de zaal. Dirigent Marc Albrecht kwam
op, er klonken vogelgeluiden en hij had nog even even niks te doen. Orest bleek
een wat fletse man, al had de stem van bariton Dietrich Henschel een soort onrust,
een gekte die voor zijn rol passend was. ‘Moeder, moeder, waarom kijk je me aan,
met een gebroken blik?’
foto: Hermann & Clärchen Baus
In zijn huis, met op de
bovenetage goed zichtbaar de crime-scene, de plaats waar Clytaemnestra
gruwelijk was vermoord, waren mannen bezig. Niet erg jaren ’70, de forensische
recherche die in witte overalls de sporen van de moord onderzocht en later
opruimde. Beneden werd Orest uitgedaagd door Apollo. ‘Kwelt het je, beste
vriend, dat ik jou voorbestemde om mijn bijl te zijn?’ Zanger Finnur Bjarnason
had een fraaie tenorstem, zijn twink-looks zorgvuldig weggeschminkt naar de
offensieve Apollo.
Overal klonk de soundscape
van de vrouwenstemmen in het hoofd van Orest, ze fluisterden zijn naam.
Angstaanjagend geluid uit alle hoeken van het gebouw.
De handeling boven, van de
forensisch experts, en beneden in de kamer van Orest, leidden tot de moord van
Orest op Helena. Met een open einde eindigde het het verhaal. Orest en
Hermione, hebben ze een toekomst?
Merkwaardig realisme
Aan vormen als magisch- en
hyperrealisme heeft regisseur Katie Mitchell met haar enscenering van ‘Orest’
een nieuwe categorie toegevoegd: merkwaardig realisme. Of ze het heeft bedoeld
weet ik niet, maar het lukte me geen moment om Orest en de andere rollen in hun
jaren ’70 outfit níet te zien als figuren uit de Griekse klassieke verhalen. De
setting was een huis uit een aflevering van Derrick, er stond zelfs een
kerstboom, maar het bleef een Grieks drama. In deze productie zaten voor mij
als toeschouwer veel dilemma’s. Filmische muziek, maar geen filmmuziek, het realisme
op het toneel, waar het toch nooit mensen werden van vlees en bloed. Al leek
dat bloed op de muren en bij de kerstboom behoorlijk echt. De ‘CSI’-mannen in
slow motion en de zangers daar doorheen in gewoon tempo. De moord op Helena,
met een werktuig uit het Gamma-assortiment. Aan een stroomkabel, dus toch jaren
’70. Die scène leverde in mijn buurt in de zaal een schaterlach op. Bedoeld, of
een ongewenst effect van een merkwaardige (lees: mislukte) vormgeving van die
moord?
foto: Hermann & Clärchen Baus
Het was een voorstelling die
in al die waanzin, dood, bloed, muziek en handeling je geen moment losliet. Onontkoombaar.
Anderhalf uur vlogen om. Niet te makkelijk, en niet voor ieders oren aantrekkelijk.
Maar met grote kwaliteit.
After party
De bloggers raakten in
discussie op de after-party in de bar. Er waren verrassende, originele en soms
zeer tegengestelde meningen. ‘Heb jij het vogelgeluid gehoord aan het begin’? ‘Maar
heb je ze ook aan het einde gehoord?’ ‘Waren ze er dan?’ 'Geen idee’.
still uit clip DNO
Componist/librettist Trojahn,
die een uur voor aanvang schijnbaar kalm in de kantine van het Muziektheater stond,
wat kijkend, pratend, bellend, werd gelukgewenst met het succes van zijn opera.
En de regisseur, Katie Mitchell, die zo zichtbaar genietend van haar effecten
in de trailer van ‘Orest’ de kijkers had gewaarschuwd: ‘there will be old
blood, invisible blood and blood that comes out of people in the present action
of a murder.’ Ze wandelde opgewekt en zichtbaar tevreden met een kleine trolley
het gebouw uit. De nacht in.
'Orest' is bij De Nederlandse Opera nog te zien tot en met 28 december.
Er zijn van die voorstellingen, producties of stukken die wat mij betreft ieder seizoen wel in het pakket mogen zitten. De 'Vier Letzte Lieder' van Strauss bijvoorbeeld, kamermuziek van Rachmaninof, tenminste 1 deel uit de Ring des Nibelungen van Wagner, een passion van Bach en: een stuk van Tsjechov. Niemand maakt zulke mooie taal en dialogen op basis van observaties over de liefde en de leegte.
Ik wil ieder seizoen wel een Kersentuin, een Meeuw, Oom Wanja of -het allerliefst - een Drie Zusters.
ik weet niet wat ik met mijn handen moet doen ze hangen er zo raar bij
denkt u echt dat ik niet weet wat er met me aan de hand is natuurlijk weet ik dat
De acteurs van de Antwerpse theatergroep De Tijd verzamelden voor de voorstelling 'nRus' hun favoriete fragmenten uit het werk van Anton Tsjechov en monteerden ze tot een geheel. Al is dat laatste het minst sterke deel van de voorstelling.
mijn eerste vrouw is in haar jonge jaren gestorven. Aan domheid
De acteurs zitten op een terras, klapstoeltjes, achter het podium. De vloer lijkt sneeuw. Het decor bestaat uit hangende takken - kersenhout?- en de muziek is elektronisch. Bewerkingen van muziek van Tsjaikovski.
Er zijn monologen, dialogen. Soms herken ik een rol of een tekst. De acteurs hebben een prachtige dictie en het gevoileerde van echte Vlamingen. Allemaal mooi. Subtiel licht, subtiel geluid.
foto: W. Wtterwulghe
Acteurs spelen teksten, analyseren ze, zoeken naar subtekst. Dat is hun vak en kennelijk hebben ze met die ogen hun fragmenten Tsjechov verzameld. Maar als publiek weet ik dat allemaal niet. En daar gaat het mis met deze mooie en indrukwekkende productie. Je weet dat het fragmenten zijn, het blijven fragmenten, de rode draad is Tsjechov maar het denkwerk over de montage van de teksten is niet transparant. En daarmee blijven het mooie teksten, goed uitgesproken en van heel dichtbij te volgen in de kleine zaal van de Schouwburg. Maar het is minder dan het had kunnen zijn.
Niet heel veel minder, trouwens.
Het Rotterdams Philharmonisch Orkest viert dit najaar 'Russische Herfst' met een aantal concerten vol muziek 'van Tsjaikovski tot Sjostakovitsj'. Dankzij voormalig chef-dirigent en Rus Valery Gergiev is er altijd al wel aandacht voor muziek uit het Oosten, maar van oktober tot december was er een speciale serie. Een originele Lada reed door Rotterdam, de laatste weken, ter promotie. Je moet wat om de zaal vol te krijgen in deze lastige tijden.
Die zaal zat behoorlijk vol, gisteravond. Niet - zoals meestal - omdat Yannick Nézet-Séguin voor het orkest stond. Die zit in New York, druk met zijn zeer eervolle serie uitvoeringen van de opera Faust. Hij dirigeert het orkest van the Met en een star-studded cast met o.a. Jonas Kaufmann, René Pape en Marina Poplavskaya.
Martin Helmchen
[foto: Marco Borggreve]
In Rotterdam was Sir Mark Elder ingevlogen, ook niet de eerste de beste. Hij deed een programma met voor de pauze Beethoven, niet heel Russisch. Het jonge talent Martin Helmchen maakte zijn debuut bij het Rotterdamse orkest.
Een pianoconcert van Beethoven, hoe spannend kan dat zijn? Nou...met een dirigent die het orkest neerzet als een echt kamerorkest en een solist die virtuoos en met veel visie een stuk kan spelen, is dat behoorlijk spannend. Het mozarteske eerste deel was breathtaking en het langzame tweede deel, waarin de schaduwen van de Romantiek al vooruitvallen, was prachtig. Het viel me op hoeveel ruimte de cadensen krijgen in deze compositie en hoe lekker de solist ermee aan de slag ging. Er moest een klein, fraai toegiftje aan te pas komen om het publiek uiteindelijk naar de pauzekoffie te krijgen.
Sir Mark Elder
De Vierde van Sjostakovitsj was heel lang een beroemd stuk...omdat het op de plank lag. Stalin was not amused en vond het 'obsceen modernistisch'. Het werd in 1936 geschreven maar pas in de jaren '60 voor het eerst uitgevoerd. Dirigent Mark Elder nam even de tijd om in een toelichting vooraf het stuk in een context te plaatsen. Dat werkte goed.
Het podium stond vol met strijkers, bassen, de voorgeschreven twee harpen en een uitgebreid slagwerk. Het orkest bulderde, de dirigent smeet het volume van extreem hard naar fluisterzacht. Een dik uur spanning, die oploste in een heel langzaam en subtiel einde.
De Russische herfst in Rotterdam is, net na het begin van de meteorologische winter, helaas alweer voorbij.
Luik en Maastricht liggen nog geen half uur van elkaar en er is in de Waalse stad een gerenommeerd operahuis. Toch was de enige productie die ik in het verleden van de Opéra Royal de Wallonie heb gezien een grootschalige Traviata in een enorm sportpaleis.
Het theater van de opera is in verbouwing, en een combinatie van nieuwsgierigheid naar de tijdelijke locatie én de programmering van een Wagner-opera brachten me op een herfstzondag naar Luik.
Het centrum van Luik was jarenlang een bouwput en is inmiddels een toonbaar hart van een wonderlijke stad geworden. Het operahuis zou daar in alle glorie mooi bijpassen maar dat is al een aantal jaren in renovatie. En dat gebeurt grondig.
Sinds enkele seizoenen is de Luikse opera gevestigd in een circustent op de Boulevard de la Constitution. De wijk is Outremeuse, en dan kom je de voetsporen van Georges Simenon voortdurend tegen.
Het aardige van die tent is dat het een heel goed gelukte poging is een echt theater na te bootsen, en toch is het anders, wat minder statig. Waarbij ik met bewondering zag hoe de toneeltechniek met de beperkte ruimte imposante decors en grote changementen voor elkaar krijgt.
Der fliegende Holländer van Richard Wagner bracht me naar Luik, en dat werd een mooi bezoek.
De reportage annex recensie staat op Place de l'Opera
De componist Janáček heeft veel muziek, waaronder enkele opera's nagelaten. Die worden nog geregeld opgevoerd, zeker Jenůfa en Het sluwe vosje, maar ook De zaak Makropoulos en Uit het dodenhuis.
Vorig jaar ging Het sluwe vosje bij De Nederlandse Opera, en hoe mooi de enscenering ook was en hoe bijzonder decors en kostuums ook waren, muzikaal sprak het me niet erg aan. De manier van componeren, waarbij gesproken woord en de melodie daarvan - een fascinatie van de componist - door het gebruik van 'spraakmelodie' aan elkaar worden gezet, was niet meteen veroverend.
Met enige reserves kocht ik toch een kaartje voor een ander bekend werk van Janáček, Kát'a Kabanová. De opera, die ook wel Katja Kabanova wordt genoemd, staat dit seizoen op het programma van Opera Zuid.
Afgelopen zomer gaf Opera Zuid op de Uitmarkt een heel overtuigende preview van de voorstelling, met een lied door Johanni van Oostrum. Dat optreden maakte me echt nieuwsgierig naar het verhaal over Katja die, als haar man Tichon de stad uit is, verliefd wordt op Boris.
Foto: Morten de Boer
Opera Zuid kon regisseur Harry Kupfer strikken voor het maken van deze productie van een opera die nog op zijn wensenlijstje stond. Hans Schavernoch maakte een bijzonder decor, concreet en abstract tegelijk, en Yan Tax deed het kostuumontwerp.
Het Limburgs Symfonie Orkest speelde hele mooie en toegankelijke muziek in de bak en daarboven zongen hoofdrol Johanni van Oostrum en Miranda van Kralingen als schoonmoeder Kabanicha erg mooi. Karin Stroobos, de mooiste mezzo van Nederland, was heel fraai te horen als Varvara, de pleegzus van Katja.
Het was een voorstelling waar letterlijk alles aan klopte. Goed doordacht regie-concept, zorgvuldig vormgegeven, mooi gezongen en een ademend geheel van tekst, beeld en muziek. Opera Zuid was in mijn perceptie de laatste tijd wel erg jolig in zijn producties, maar bewees in deze voorstelling zijn serieuze kwaliteiten.
De trailers vol decor en de bussen met koor en zangers waren uit Maastricht komen rijden voor een halfvolle zaal. Dat was het enige onaangename aan een verder prachtige avond.
Een recensie op Place de l'Opera door Basia Jaworski staat hier.
Zo druk als onlangs bij Don Giovanni was het niet in de Pathé. Toch waren een paar honderd mensen bereid een dikke vijf uur op zaterdagavond te besteden aan Siegfried, het derde deel van de cyclus Der Ring des Nibelungen.
De New Yorkse Metropolitan Opera doet twee seizoenen over de Ring. Vorig jaar waren das Rheingold en Die Walküre aan de beurt en dit seizoen staan Siegfried en Götterdämmerung op de agenda.
Het begin van de avond was mooi. Het enorme decor-apparaat dat regisseur Robert Lepage speciaal liet maken voor de Ring-cyclus in de Met heeft al voor veel ophef en gedoe gezorgd. Er moest in het gebouw een speciale vloer worden gemaakt om het ding te kunnen plaatsen. Het was enorm duur en het ging al heel vaak mis. De machine bestaat uit 24 balken die op allerlei manieren kunnen draaien en zo voor vrijwel elke denkbare vorm van decor kunnen zorgen.
Foto: Metropolitan Opera
Bij het begin van de voorstelling stond the Machine als groot grijzig ding op het podium. Alsof regisseur Lepage, net als een goochelaar die zijn lege handen toont voordat daar allerlei sjaaltjes en kaarten en eieren uitkomen, wilde laten zien hoe het ding eruit kan zien: grauw en vormeloos.
De rest van de avond was the Machine dankzij projectie, 3D-animatie en belichting een kermis aan omgevingen, effecten en locaties. Veel donker woud en bergen, zoals het verhaal van Siegfried - dat zich alleen in de natuur afspeelt- voorschrijft.
Foto: Metropolitan Opera
De bezetting was buitengewoon goed gelukt. Bryn Terfel heeft al een aantal keren Wotan gedaan maar voor hem was de vermomming waarin Wotan in deel drie de Wanderer zingt een roldebuut. Het onvoorziene probleem dat de hoofdrolzanger voor Siegfried enkele weken voor de première moest afhaken bood Jay Hunter Morris de kans die rol in het grote kader van de Metropolitan Opera en de wereldwijde bioscoopuitzending te zingen. Morris komt uit Paris, Texas en kon zijn eigen verbazing over de stap van daar naar New York maar nauwelijks verbergen. Hij deed zijn rol heel goed, soms wat meer ingehouden dan de andere tenoren die ik eerder in Siegfried hoorde, zoals Siegfried Jerusalem vanaf dvd in Bayreuth en Mati Turi kort geleden bij de Nationale Reisopera.
Hoewel Siegfried een relatief licht verhaal heeft en niet veel actie kent, werd het geen moment langdradig. De ruim vijf uur vlogen om.
Een recensie met een vergelijking tussen Siegfried in Enschede en New York staat op Place de l'Opera.
Dankzij de Vriendenvereniging van De Nederlandse Opera kon ik een week voor de première al even kijken bij de productie van Idomeneo van Mozart.
Een kleine honderd mensen zaten op een herfstige woensdagavond op het tweede balkon in de Stopera. We hadden de opdracht gekregen alleen daar plaats te nemen. Er was een flyer met uitleg en regels: niet bellen, geen lawaai en graag begrip voor het feit dat zangers niet altijd voluit zouden zingen en voor onderbrekingen.
Nou graag, dacht ik, een repetitie wordt juist leuker als je stops en discussies meemaakt en kunt volgen op welke momenten het lastig wordt. In de zaal zaten mensen verspreid met draaiboeken, partituren en laptops. Iedereen had een eigen belang om zaken te testen en te zien hoe de dingen gingen op het podium. Dat was een strakke catwalk, fel verlicht aan de onderkant, waarbinnen het orkest zat. Achteraan, problematisch voor de zichtlijnen van de bezoekers aan de opera die aan de zijkanten van de rijen zitten, een plek voor wat scènes aan het water.
Interessant om te zien hoe makkelijk zangers in hun rol stappen, even stoppen, hernemen en serieus verder zingen. Hier en daar dook wel wat meligheid op.
Het Nederlands Kamerorkest had het druk in de bak, evenals het koor van De Nederlandse Opera dat op het strand moest liggen, een afschrikwekkend groot onweer moest meemaken en daarbij ook nog moest zingen. Een moment werd een aantal keren gerepeteerd: een man loopt naar achteren, slaat met een intvis op de vloer en op dat moment moet het koor zingen, breekt er een onweer los en speelt het orkest. Dat moment timen bleek nog een aardige puzzel. Het echtpaar Ursel Herrmann en Karl-Ernst Herrmann heeft enkele jaren geleden deze productie al eens gedaan. Ditmaal is de zaak mooi bezet met Michael Schade die me een hele aardige Idomeno leek. Er was tijdens de repetitie ook al wat zang te horen van Stéphanie d'Oustrac, Judith van Wanroij en Susan Gritton. Ik kijk ook erg uit naar het complete optreden van Edgaras Montvidas als Arbace. Een jonge zanger met een bij de repetitie al indrukwekkend geluid.
De première bij DNO is op 9 november. Ben erg benieuwd.
Uit mezelf zou ik niet zo snel gaan. Carmen is bepaald niet mijn favoriete opera, het 'verismo' waarvan deze opera een van de voorboden was, heeft me nooit helemaal gegrepen. Maar er moest gerecenseerd worden en daarom zat ik op een prima plek in de niet helemaal volle Rotterdamse Schouwburg.
De aanpak van regisseur Dominique Serron was origineel, niet erg wild maar met net de vernieuwing die de opera goed te verteren maakte.
Het grootste deel van het gezelschap bestond uit koor, orkest en ballet van de Staatsopera van Rousse in Bulgarije. Toen ik na afloop de schouwburg verliet, stapten de leden van het ensemble net in de bus. Rokend, met plastic tasjes en bepaald zonder de glamour die je ze reizend door Nederland en België graag zou gunnen.
De complete recensie van Carmen staat op Place de l'Opera.
Er is in de operawereld vaak discussie over de vraag hoever een regisseur mag gaan in het interpreteren van een bestaande, doorgaans al oude opera. Het vaste argument van de mensen die verhaal en muziek zo goed mogelijk willen zien weergegeven is de vergelijking met een oud schilderij. 'Je gaat van de Nachtwacht ook geen stukjes afhalen of het ondersteboven hangen'. In die opvatting moet een opera zo goed mogelijk uitgevoerd worden op de manier waarop hij door de componist van muziek en door de librettist van tekst werd voorzien.
Je kunt ook anders kijken. Een van de wat mij betreft bepalende factoren in het kijken naar oude opera's is het thema context. Net als bij de Nachtwacht maakt het uit in wat voor omgeving of context het kunstwerk zich bevindt. We kunnen ons verdiepen in de toen geldende verhoudingen waaronder al die heren zijn afgebeeld op Rembrandts schilderij.
Een nog veel simpeler gegeven is het feit dat we naar oudere kunst kijken met de ogen van vandaag. Waar Mozart en Daponte hun Don Giovanni als een momentopname maakten van geldende, of juist omstreden normen, kijken we nu naar wat ervoor en erna gebeurde. Moraal ontwikkelt zich, en dat kan je meenemen in bijvoorbeeld een operaregie.
Er is al veel geschreven en gezegd over de betekenis van een opera als Don Giovanni. Over de Don, maar ook over de levens en posities van Donna Elvira en Donna Anna is veel te lezen. En onvermijdelijk is de relatie tussen Don Giovanni en zijn knecht Leporello onderwerp van speculatie en interpretatie over de seksuele lading daarvan.
In de serie 'Live in HD', waarbij we de zaterdagmiddagmatinee van the Metropolitan Opera in New York live kunnen meemaken in een Nederlandse bioscoop, was de klassieke Mozart-opera Don Giovanni aan de beurt.
De Engelse regisseur Michael Grandage heeft veel ervaring bij het grote toneel in Groot-Brittannië, maar regisseerde ook musicals, zoals Evita die een paar jaar geleden in het Londens Adelphi Theatre stond.
Zijn versie van Don Giovanni had wel iets musical-achtigs, met vlotte acties, een hoog tempo en veel beweging op het podium. Helaas kon ik vrijwel niks ontdekken aan interpretatie, analyse of een poging de opera nieuw licht te geven. Gelukkig hoefde ik het meest venijnige oordeel -naast alle positieve kanten- niet zelf te vellen. Mariusz Kwiecien, die de hoofdrol zong, was wellicht wat al te eerlijk toen hij in de pauze in een gesprekje met Renée Fleming moest samenvatten wat deze productie was. 'Nothing new'. Dat was het, mooi en goed gedaan, maar als je als regisseur de kwaliteiten, de sterren en het budget van de Met tot je beschikking krijgt, dan mag je er wel wat meer van maken.
Hieronder een interview met enkele castleden uit een eerdere 'Live in HD'- uitzending:
De recensie van Don Giovanni in de Metropolitan Opera in New York staat op Place de l'Opera.
St
