donderdag 15 december 2011

Meer bloggers over Orest

De masterclass voor bloggers bij 'Orest' van De Nederlandse Opera heeft heel verschillende blog-recensies opgeleverd. Mijn verhaal staat nu, met de recensies van de andere bloggers op de speciale site die DNO in de lucht bracht.
Zo krijgt een opera in het niet zo makkelijke segment van de moderne klassieke muziek de aandacht die hij verdient.

woensdag 14 december 2011

Margiono: worth the trip

Het is niet mijn favoriete genre. Liederenavonden zijn soms erg traditioneel, saai en excusez le mot: truttig. Het hoeft niet altijd. Soms heeft een zanger zoveel charisma dat hij of zij door de traditie heenbreekt. Maar ook het optreden bijvoorbeeld van de nog jonge Luca Pisaroni, in maart j.l. in de Kleine Zaal van het Concertgebouw, stond in de vorm bol van de stoffige traditie. Een net kostuumpje, bij voorkeur avondkleding, een solist bevallig gedrapeerd in de bocht van de vleugel, dat zijn zo de tradities in de uitvoering van Schubert, Brahms, Liszt en anderen.
Charlotte Margiono en Peter Nilsson in '06
foto: classical.punt.nl
Toelichting, verbindende teksten, meestal ontbreken ze. Valt buiten de cultuur van de lied-avond. Die liederen uit de negentiende en begin-twintigste eeuw exploreren de menselijke ziel, waarbij de zangstem de op zichzelf teruggeworpen mens vertegenwoordigt en de piano de rol van commentator heeft. Die interessante typering van de lied-kunst door Katja Reichenfeld komt uit het programma van het recital dat Charlotte Margiono op 13 december gaf in Amsterdam.
Meer intercities die echter vaker stoppen maken de reis naar Amsterdam langer, maar in dit geval was de uitvoering meer dan 'worth the trip'. Charlotte Margiono heeft een warme sopraan en werd buitengewoon mooi begeleid door Peter Nilsson. Ook als je zelf geen piano speelt kon je zien hoe zorgvuldig en intelligent Nilsson zijn pedalen gebruikte.
Geen volle bak voor een Nederlandse sopraan van grote naam en faam. Het publiek is grillig en onvoorspelbaar. Wat de thuisblijvers mistten en ik wel hoorde staat op Place de l'Opera in mijn recensie.

zondag 11 december 2011

Faust in The Met

Het was in oktober 1883, de Metropolitan Opera in New York beleefde zijn eerste voorstelling. Faust van Gounod stond op het programma. Die opera was in 1859 voor het eerst in Frankrijk opgevoerd.
Op kerstavond van 1931 kwam het geluid uit The Met voor het eerst via de wireless in de huiskamers, met de opera 'Hansel und Gretel'.
De huidige opzet, waarbij per seizoen een aantal producties via bioscopen wereldwijd live te zien zijn, volgde op de eerste televisie-uitzendingen die The Met in eigen beheer maakte in 1977. Sinds enkele jaren heeft the Met het label 'Live in HD', waaronder de heel goed verzorgde uitzendingen worden geproduceerd voor inmiddels 2000 bioscopen wereldwijd.
Foto: still uit video Metropolitan Opera
Zaterdag 10 december was 'Faust' opnieuw in The Met te zien, met een sterrencast van Marina Poplavskaya, die heel goed zong, René Pape die heel goed acteerde en met Jonas Kaufmann, die álles goed deed, inclusief eruit zien. Topstemmen die op het pittige bedje dat Yannick Nézet-Séguin als dirigent neerlegde vanuit the pit van de Metropolitan in Lincoln Center, New York.
Foto: still uit video Metropolitan Opera
Of de keuzes van regisseur Des McAnuff altijd even gelukkig waren, is de vraag. Hij verplaatste het verhaal naar de eerste helft van de 20e eeuw en stopte er een moreel thema rond de ontwikkeling van de atoombom in. Niet heel slecht of heel fout maar ik kreeg zelf geregeld de gedachte dat die verwijzingen boeiend en interessant waren maar dat ze - helloooo, director, this is opera - niet zo gek veel bijdroegen.
Poplavskaya heeft niet zo veel glamour als een Netrebko maar het grote voordeel is dat ze die status ook niet op het podium met zich mee zeult. Ze stapte voluit in haar rol, inclusief de naald-vaardigheden die ze onder het zingen nodig had. Mooi was het moment waarop ze, exact op de muziek, een knipje maakte in een draad die ze aan het rijgen was.
René Pape heeft de rol van Méphistophélès al vaak gedaan, hij speelde en zong met veel gemak en met zelfs wat dansante humor en ironie. Zijn tegenspeler Kaufmann had met de rol van Faust een vehikel waarmee hij vocaal kon schitteren, ruimte kreeg voor een soms wat broeierige acteerstijl en ook nog heel fraaie pakken mocht dragen. Some guys have all the luck.
Foto: still uit video Metropolitan Opera
Ze zong mooi, Michèle Losier, die de mezzo-rol van Siébel deed. Ze moest een jongen voorstellen. Meestal zingt een sopraan of mezzo deze rol. Ik heb een aanzienlijke hekel aan het gegoochel met mannen- en vrouwenrollen, Losier zag er jongens-achtig uit maar veel meer dan potteuze stoerheid was het niet dat ze op het podium bracht.

Vette pech had Joyce DiDonato als presentatrice van de 'Live in HD'- uitzending. Haar pogingen om spelers en dirigent tot een zinnig antwoord te verleiden op die maar steeds terugkerende vraag over de 'challenges' van de rol strandden in bijna gênante nietszeggendheid. De pauzegesprekken vormen een steeds overbodiger deel van de Pathé-avonden.


vrijdag 9 december 2011

Orest: bloed aan de kerstboom


Wat doet een componist, zo'n uur voor de wereldpremière van zijn opera? En hoe loopt de regisseur van die opera er na afloop bij?
Vragen die een antwoord krijgen als je de zeldzame mogelijkheid hebt bij een wereldpremière achter de schermen te kijken bij De Nederlandse Opera. 
De officiële trailer van 'Orest'





De allereerste voorstelling van Manfred Trojahns nieuwe opera ‘Orest’ was voor DNO aanleiding tien bloggers de kans te geven een Masterclass te volgen op de premièredag. Nieuwe media, zoals Twitter en blogging zijn middelen om bestaand en vooral nieuw publiek te informeren over wat er aan opera aan de Amstel gebeurt.  
DNO heeft inmiddels bijna 2000 ‘followers’ op Twitter, volgers die getipt worden voor de start van de kaartverkoop, maar ook opwarm-berichten krijgen over nieuwe producties.

Voor aanvang
foto: Hermann & Clärchen Baus
De sfeer in de wandelgangen van De Nederlandse Opera bij de eerste opvoering van Orest, op donderdag 8 december, was overigens eerder geconcentreerd dan dat er sprake leek van hysterische spanning. In de hal van het gebouw hingen witte overalls klaar voor de figuranten van het forensisch team. Dat zou de moord op Clytaemnestra onderzoeken, later die avond, op de eerste etage van het huis van Orest. Dat huis, in jaren ’70 upper middle class-stijl, zag er aan de achterkant niet uit, spaanplaat en veel hoge stalen trappen. 

Het productieproces
St
Still uit clip DNO
De bloggers, met veel en soms met weinig ervaring met opera, kregen voor de voorstelling de tijd om DNO-dramaturg Klaus Bertisch te vragen naar de voorbereiding en totstandkoming van ‘Orest’. We hoorden hoe bijna toevallig het idee ontstond. Binnen het thema van de verhalen rond de Trojaanse oorlog dit seizoen, na de dubbele ‘Iphigénie’, na ‘Elektra’ en ‘Idomeneo’ werd ook een moderne opera geprogrammeerd. Trojahn schreef voor het eerst een eigen libretto, een vervolg op de plot van ‘Elektra’ en gebaseerd op ‘Orestes’ van Euripides.
Lang nadat regisseur Katie Mitchell haar concept had moeten maken, met decor en enscenering en ruim nadat de casting was gedaan, kwam in de maand september de laatste muziek van de componist. Toch was het een harmonieus productieproces, was Bertisch' observatie. Al bleek de tijdsdruk groot en had men zelfs bij de generale een onderbreking.
‘Van wie een idee komt is minder belangrijk dan dat een idee werkt en helpt bij het realiseren van de productie’ aldus Bertisch, die aangaf dat keuzes voor de enscenering en effecten nooit op basis van commerciële motieven kunnen worden gemaakt. ‘Er is altijd de opera, en alleen die leidt tot een vormgeving door de regisseur.’

Spanning
Een vrijwel uitverkocht huis voor de eerste ‘Orest’, er was spanning voelbaar in de zaal. Dirigent Marc Albrecht kwam op, er klonken vogelgeluiden en hij had nog even even niks te doen. Orest bleek een wat fletse man, al had de stem van bariton Dietrich Henschel een soort onrust, een gekte die voor zijn rol passend was. ‘Moeder, moeder, waarom kijk je me aan, met een gebroken blik?’
foto: Hermann & Clärchen Baus
In zijn huis, met op de bovenetage goed zichtbaar de crime-scene, de plaats waar Clytaemnestra gruwelijk was vermoord, waren mannen bezig. Niet erg jaren ’70, de forensische recherche die in witte overalls de sporen van de moord onderzocht en later opruimde. Beneden werd Orest uitgedaagd door Apollo. ‘Kwelt het je, beste vriend, dat ik jou voorbestemde om mijn bijl te zijn?’ Zanger Finnur Bjarnason had een fraaie tenorstem, zijn twink-looks zorgvuldig weggeschminkt naar de offensieve Apollo.
Overal klonk de soundscape van de vrouwenstemmen in het hoofd van Orest, ze fluisterden zijn naam. Angstaanjagend geluid uit alle hoeken van het gebouw.
De handeling boven, van de forensisch experts, en beneden in de kamer van Orest, leidden tot de moord van Orest op Helena. Met een open einde eindigde het het verhaal. Orest en Hermione, hebben ze een toekomst?

Merkwaardig realisme
Aan vormen als magisch- en hyperrealisme heeft regisseur Katie Mitchell met haar enscenering van ‘Orest’ een nieuwe categorie toegevoegd: merkwaardig realisme. Of ze het heeft bedoeld weet ik niet, maar het lukte me geen moment om Orest en de andere rollen in hun jaren ’70 outfit níet te zien als figuren uit de Griekse klassieke verhalen. De setting was een huis uit een aflevering van Derrick, er stond zelfs een kerstboom, maar het bleef een Grieks drama. In deze productie zaten voor mij als toeschouwer veel dilemma’s. Filmische muziek, maar geen filmmuziek, het realisme op het toneel, waar het toch nooit mensen werden van vlees en bloed. Al leek dat bloed op de muren en bij de kerstboom behoorlijk echt. De ‘CSI’-mannen in slow motion en de zangers daar doorheen in gewoon tempo. De moord op Helena, met een werktuig uit het Gamma-assortiment. Aan een stroomkabel, dus toch jaren ’70. Die scène leverde in mijn buurt in de zaal een schaterlach op. Bedoeld, of een ongewenst effect van een merkwaardige (lees: mislukte) vormgeving van die moord?
foto: Hermann & Clärchen Baus
Het was een voorstelling die in al die waanzin, dood, bloed, muziek en handeling je geen moment losliet. Onontkoombaar. Anderhalf uur vlogen om. Niet te makkelijk, en niet voor ieders oren aantrekkelijk. Maar met grote kwaliteit.  

After party
De bloggers raakten in discussie op de after-party in de bar. Er waren verrassende, originele en soms zeer tegengestelde meningen. ‘Heb jij het vogelgeluid gehoord aan het begin’? ‘Maar heb je ze ook aan het einde gehoord?’ ‘Waren ze er dan?’ 'Geen idee’.
still uit clip DNO
Componist/librettist Trojahn, die een uur voor aanvang schijnbaar kalm in de kantine van het Muziektheater stond, wat kijkend, pratend, bellend, werd gelukgewenst met het succes van zijn opera. En de regisseur, Katie Mitchell, die zo zichtbaar genietend van haar effecten in de trailer van ‘Orest’ de kijkers had gewaarschuwd: ‘there will be old blood, invisible blood and blood that comes out of people in the present action of a murder.’ Ze wandelde opgewekt en zichtbaar tevreden met een kleine trolley het gebouw uit. De nacht in. 


'Orest' is bij De Nederlandse Opera nog te zien tot en met 28 december.

woensdag 7 december 2011

Tsjechov in fragmenten

Er zijn van die voorstellingen, producties of stukken die wat mij betreft ieder seizoen wel in het pakket mogen zitten. De 'Vier Letzte Lieder' van Strauss bijvoorbeeld, kamermuziek van Rachmaninof, tenminste 1 deel uit de Ring des Nibelungen van Wagner, een passion van Bach en: een stuk van Tsjechov. Niemand maakt zulke mooie taal en dialogen op basis van observaties over de liefde en de leegte.
Ik wil ieder seizoen wel een Kersentuin, een Meeuw, Oom Wanja of -het allerliefst - een Drie Zusters.

ik weet niet wat ik met mijn 
handen moet doen
ze hangen er zo raar bij


denkt u echt
dat ik niet weet
wat er met me aan de hand
is
natuurlijk weet ik dat

De acteurs van de Antwerpse theatergroep De Tijd verzamelden voor de voorstelling 'nRus' hun favoriete fragmenten uit het werk van Anton Tsjechov en monteerden ze tot een geheel. Al is dat laatste het minst sterke deel van de voorstelling.

mijn eerste vrouw is in haar
jonge jaren gestorven. Aan
domheid


De acteurs zitten op een terras, klapstoeltjes, achter het podium. De vloer lijkt sneeuw. Het decor bestaat uit hangende takken - kersenhout?- en de muziek is elektronisch. Bewerkingen van muziek van Tsjaikovski.
Er zijn monologen, dialogen. Soms herken ik een rol of een tekst. De acteurs hebben een prachtige dictie en het gevoileerde van echte Vlamingen. Allemaal mooi. Subtiel licht, subtiel geluid.
foto: W. Wtterwulghe
Acteurs spelen teksten, analyseren ze, zoeken naar subtekst. Dat is hun vak en kennelijk hebben ze met die ogen hun fragmenten Tsjechov verzameld. Maar als publiek weet ik dat allemaal niet. En daar gaat het mis met deze mooie en indrukwekkende productie. Je weet dat het fragmenten zijn, het blijven fragmenten, de rode draad is Tsjechov maar het denkwerk over de montage van de teksten is niet transparant. En daarmee blijven het mooie teksten, goed uitgesproken en van heel dichtbij te volgen in de kleine zaal van de Schouwburg. Maar het is minder dan het had kunnen zijn.
Niet heel veel minder, trouwens.

zaterdag 3 december 2011

Het einde van de Russische herfst


Het Rotterdams Philharmonisch Orkest viert dit najaar 'Russische Herfst' met een aantal concerten vol muziek 'van Tsjaikovski tot Sjostakovitsj'. Dankzij voormalig chef-dirigent en Rus Valery Gergiev is er altijd al wel aandacht voor muziek uit het Oosten, maar van oktober tot december was er een speciale serie. Een originele Lada reed door Rotterdam, de laatste weken, ter promotie. Je moet wat om de zaal vol te krijgen in deze lastige tijden.
Die zaal zat behoorlijk vol, gisteravond. Niet - zoals meestal - omdat Yannick Nézet-Séguin voor het orkest stond. Die zit in New York, druk met zijn zeer eervolle serie uitvoeringen van de opera Faust. Hij dirigeert het orkest van the Met en een star-studded cast met o.a. Jonas Kaufmann, René Pape en Marina Poplavskaya.
Martin Helmchen
 [foto: Marco Borggreve]
In Rotterdam was Sir Mark Elder ingevlogen, ook niet de eerste de beste. Hij deed een programma met voor de pauze Beethoven, niet heel Russisch. Het jonge talent Martin Helmchen maakte zijn debuut bij het Rotterdamse orkest.
Een pianoconcert van Beethoven, hoe spannend kan dat zijn? Nou...met een dirigent die het orkest neerzet als een echt kamerorkest en een solist die virtuoos en met veel visie een stuk kan spelen, is dat behoorlijk spannend. Het mozarteske eerste deel was breathtaking en het langzame tweede deel, waarin de schaduwen van de Romantiek al vooruitvallen, was prachtig. Het viel me op hoeveel ruimte de cadensen krijgen in deze compositie en hoe lekker de solist ermee aan de slag ging. Er moest een klein, fraai toegiftje aan te pas komen om het publiek uiteindelijk naar de pauzekoffie te krijgen.
Sir Mark Elder
De Vierde van Sjostakovitsj was heel lang een beroemd stuk...omdat het op de plank lag. Stalin was not amused en vond het 'obsceen modernistisch'. Het werd in 1936 geschreven maar pas in de jaren '60 voor het eerst uitgevoerd. Dirigent Mark Elder nam even de tijd om in een toelichting vooraf het stuk in een context te plaatsen. Dat werkte goed.
Het podium stond vol met strijkers, bassen, de voorgeschreven twee harpen en een uitgebreid slagwerk. Het orkest bulderde, de dirigent smeet het volume van extreem hard naar fluisterzacht. Een dik uur spanning, die oploste in een heel langzaam en subtiel einde.
De Russische herfst in Rotterdam is, net na het begin van de meteorologische winter, helaas alweer voorbij.

maandag 28 november 2011

Holländer in Luik

Luik en Maastricht liggen nog geen half uur van elkaar en er is in de Waalse stad een gerenommeerd operahuis. Toch was de enige productie die ik in het verleden van de Opéra Royal de Wallonie heb gezien een grootschalige Traviata in een enorm sportpaleis.
Het theater van de opera is in verbouwing, en een combinatie van nieuwsgierigheid naar de tijdelijke locatie én de programmering van een Wagner-opera brachten me op een herfstzondag naar Luik.
Het centrum van Luik was jarenlang een bouwput en is inmiddels een toonbaar hart van een wonderlijke stad geworden. Het operahuis zou daar in alle glorie mooi bijpassen maar dat is al een aantal jaren in renovatie. En dat gebeurt grondig.
Het Operatheater in Luik
 Nokiapic: ©ois
Sinds enkele seizoenen is de Luikse opera gevestigd in een circustent op de Boulevard de la Constitution. De wijk is Outremeuse, en dan kom je de voetsporen van Georges Simenon voortdurend tegen.
Het tijdelijke Palais Opéra
Nokiapic: ©ois
Het aardige van die tent is dat het een heel goed gelukte poging is een echt theater na te bootsen, en toch is het anders, wat minder statig. Waarbij ik met bewondering zag hoe de toneeltechniek met de beperkte ruimte imposante decors en grote changementen voor elkaar krijgt.
Der fliegende Holländer van Richard Wagner bracht me naar Luik, en dat werd een mooi bezoek.
De reportage annex recensie staat op Place de l'Opera

woensdag 23 november 2011

Het Tsjechisch erfgoed van Leos Janáček

De componist Janáček heeft veel muziek, waaronder enkele opera's nagelaten. Die worden nog geregeld opgevoerd, zeker Jenůfa en Het sluwe vosje, maar ook De zaak Makropoulos en Uit het dodenhuis.
Vorig jaar ging Het sluwe vosje bij De Nederlandse Opera, en hoe mooi de enscenering ook was en hoe bijzonder decors en kostuums ook waren, muzikaal sprak het me niet erg aan. De manier van componeren, waarbij gesproken woord en de melodie daarvan - een fascinatie van de componist - door het gebruik van 'spraakmelodie' aan elkaar worden gezet, was niet meteen veroverend.
Met enige reserves kocht ik toch een kaartje voor een ander bekend werk van Janáček, Kát'a Kabanová. De opera, die ook wel Katja Kabanova wordt genoemd, staat dit seizoen op het programma van Opera Zuid.
Afgelopen zomer gaf Opera Zuid op de Uitmarkt een heel overtuigende preview van de voorstelling, met een lied door Johanni van Oostrum. Dat optreden maakte me echt nieuwsgierig naar het verhaal over Katja die, als haar man Tichon de stad uit is, verliefd wordt op Boris.
Foto: Morten de Boer
Opera Zuid kon regisseur Harry Kupfer strikken voor het maken van deze productie van een opera die nog op zijn wensenlijstje stond. Hans Schavernoch maakte een bijzonder decor, concreet en abstract tegelijk, en Yan Tax deed het kostuumontwerp.
Het Limburgs Symfonie Orkest speelde hele mooie en toegankelijke muziek in de bak en daarboven zongen hoofdrol Johanni van Oostrum en Miranda van Kralingen als schoonmoeder Kabanicha erg mooi. Karin Stroobos, de mooiste mezzo van Nederland, was heel fraai te horen als Varvara, de pleegzus van Katja.
Het was een voorstelling waar letterlijk alles aan klopte. Goed doordacht regie-concept, zorgvuldig vormgegeven, mooi gezongen en een ademend geheel van tekst, beeld en muziek. Opera Zuid was in mijn perceptie de laatste tijd wel erg jolig in zijn producties, maar bewees in deze voorstelling zijn serieuze kwaliteiten.
De trailers vol decor en de bussen met koor en zangers waren uit Maastricht komen rijden voor een halfvolle zaal. Dat was het enige onaangename aan een verder prachtige avond.
Een recensie op Place de l'Opera door Basia Jaworski staat hier.

zondag 6 november 2011

Vijf en een half uur Siegfried

Zo druk als onlangs bij Don Giovanni was het niet in de Pathé. Toch waren een paar honderd mensen bereid een dikke vijf uur op zaterdagavond te besteden aan Siegfried, het derde deel van de cyclus Der Ring des Nibelungen.
De New Yorkse Metropolitan Opera doet twee seizoenen over de Ring. Vorig jaar waren das Rheingold en Die Walküre aan de beurt en dit seizoen staan Siegfried en Götterdämmerung op de agenda.
Het begin van de avond was mooi. Het enorme decor-apparaat dat regisseur Robert Lepage speciaal liet maken voor de Ring-cyclus in de Met heeft al voor veel ophef en gedoe gezorgd. Er moest in het gebouw een speciale vloer worden gemaakt om het ding te kunnen plaatsen. Het was enorm duur en het ging al heel vaak mis. De machine bestaat uit 24 balken die op allerlei manieren kunnen draaien en zo voor vrijwel elke denkbare vorm van decor kunnen zorgen.
Foto: Metropolitan Opera
Bij het begin van de voorstelling stond the Machine als groot grijzig ding op het podium. Alsof regisseur Lepage, net als een goochelaar die zijn lege handen toont voordat daar allerlei sjaaltjes en kaarten en eieren uitkomen, wilde laten zien hoe het ding eruit kan zien: grauw en vormeloos.
De rest van de avond was the Machine dankzij projectie, 3D-animatie en belichting een kermis aan omgevingen, effecten en locaties. Veel donker woud en bergen, zoals het verhaal van Siegfried - dat zich alleen in de natuur afspeelt- voorschrijft.
Foto: Metropolitan Opera
De bezetting was buitengewoon goed gelukt. Bryn Terfel heeft al een aantal keren Wotan gedaan maar voor hem was de vermomming waarin Wotan in deel drie de Wanderer zingt een roldebuut. Het onvoorziene probleem dat de hoofdrolzanger voor Siegfried enkele weken voor de première moest afhaken bood Jay Hunter Morris de kans die rol in het grote kader van de Metropolitan Opera en de wereldwijde bioscoopuitzending te zingen. Morris komt uit Paris, Texas en kon zijn eigen verbazing over de stap van daar naar New York maar nauwelijks verbergen. Hij deed zijn rol heel goed, soms wat meer ingehouden dan de andere tenoren die ik eerder in Siegfried hoorde, zoals Siegfried Jerusalem vanaf dvd in Bayreuth en Mati Turi kort geleden bij de Nationale Reisopera.
Hoewel Siegfried een relatief licht verhaal heeft en niet veel actie kent, werd het geen moment langdradig. De ruim vijf uur vlogen om.
Een recensie met een vergelijking tussen Siegfried in Enschede en New York staat op Place de l'Opera.

donderdag 3 november 2011

Oefenen op Idomeneo

Dankzij de Vriendenvereniging van De Nederlandse Opera kon ik een week voor de première al even kijken bij de productie van Idomeneo van Mozart.
Een kleine honderd mensen zaten op een herfstige woensdagavond op het tweede balkon in de Stopera. We hadden de opdracht gekregen alleen daar plaats te nemen. Er was een flyer met uitleg en regels: niet bellen, geen lawaai en graag begrip voor het feit dat zangers niet altijd voluit zouden zingen en voor onderbrekingen.
Nou graag, dacht ik, een repetitie wordt juist leuker als je stops en discussies meemaakt en kunt volgen op welke momenten het lastig wordt. In de zaal zaten mensen verspreid met draaiboeken, partituren en laptops. Iedereen had een eigen belang om zaken te testen en te zien hoe de dingen gingen op het podium. Dat was een strakke catwalk, fel verlicht aan de onderkant, waarbinnen het orkest zat. Achteraan, problematisch voor de zichtlijnen van de bezoekers aan de opera die aan de zijkanten van de rijen zitten, een plek voor wat scènes aan het water.
Interessant om te zien hoe makkelijk zangers in hun rol stappen, even stoppen, hernemen en serieus verder zingen. Hier en daar dook wel wat meligheid op.
Het Nederlands Kamerorkest had het druk in de bak, evenals het koor van De Nederlandse Opera dat op het strand moest liggen, een afschrikwekkend groot onweer moest meemaken en daarbij ook nog moest zingen. Een moment werd een aantal keren gerepeteerd: een man loopt naar achteren, slaat met een intvis op de vloer en op dat moment moet het koor zingen, breekt er een onweer los en speelt het orkest. Dat moment timen bleek nog een aardige puzzel. Het echtpaar Ursel Herrmann en Karl-Ernst Herrmann heeft enkele jaren geleden deze productie al eens gedaan. Ditmaal is de zaak mooi bezet met Michael Schade die me een hele aardige Idomeno leek. Er was tijdens de repetitie ook al wat zang te horen van Stéphanie d'Oustrac, Judith van Wanroij en Susan Gritton. Ik kijk ook erg uit naar het complete optreden van Edgaras Montvidas als Arbace. Een jonge zanger met een bij de repetitie al indrukwekkend geluid.
De première bij DNO is op 9 november. Ben erg benieuwd.


woensdag 2 november 2011

Carmen in de Schouwburg

Uit mezelf zou ik niet zo snel gaan. Carmen is bepaald niet mijn favoriete opera, het 'verismo' waarvan deze opera een van de voorboden was, heeft me nooit helemaal gegrepen. Maar er moest gerecenseerd worden en daarom zat ik op een prima plek in de niet helemaal volle Rotterdamse Schouwburg.
De aanpak van regisseur Dominique Serron was origineel, niet erg wild maar met net de vernieuwing die de opera goed te verteren maakte.
Het grootste deel van het gezelschap bestond uit koor, orkest en ballet van de Staatsopera van Rousse in Bulgarije. Toen ik na afloop de schouwburg verliet, stapten de leden van het ensemble net in de bus. Rokend, met plastic tasjes en bepaald zonder de glamour die je ze reizend door Nederland en België graag zou gunnen.
De complete recensie van Carmen staat op Place de l'Opera.


zondag 30 oktober 2011

Don Giovanni: Nothing new

Er is in de operawereld vaak discussie over de vraag hoever een regisseur mag gaan in het interpreteren van een bestaande, doorgaans al oude opera. Het vaste argument van de mensen die verhaal en muziek zo goed mogelijk willen zien weergegeven is de vergelijking met een oud schilderij. 'Je gaat van de Nachtwacht ook geen stukjes afhalen of het ondersteboven hangen'. In die opvatting moet een opera zo goed mogelijk uitgevoerd worden op de manier waarop hij door de componist van muziek en door de librettist van tekst werd voorzien.
Je kunt ook anders kijken. Een van de wat mij betreft bepalende factoren in het kijken naar oude opera's is het thema context. Net als bij de Nachtwacht maakt het uit in wat voor omgeving of context het kunstwerk zich bevindt. We kunnen ons verdiepen in de toen geldende verhoudingen waaronder al die heren zijn afgebeeld op Rembrandts schilderij.
Een nog veel simpeler gegeven is het feit dat we naar oudere kunst kijken met de ogen van vandaag. Waar Mozart en Daponte hun Don Giovanni als een momentopname maakten van geldende, of juist omstreden normen, kijken we nu naar wat ervoor en erna gebeurde. Moraal ontwikkelt zich, en dat kan je meenemen in bijvoorbeeld een operaregie.
Er is al veel geschreven en gezegd over de betekenis van een opera als Don Giovanni. Over de Don, maar ook over de levens en posities van Donna Elvira en Donna Anna is veel te lezen. En onvermijdelijk is de relatie tussen Don Giovanni en zijn knecht Leporello onderwerp van speculatie en interpretatie over de seksuele lading daarvan.
In de serie 'Live in HD', waarbij we de zaterdagmiddagmatinee van the Metropolitan Opera in New York live kunnen meemaken in een Nederlandse bioscoop, was de klassieke Mozart-opera Don Giovanni aan de beurt.
De Engelse regisseur Michael Grandage heeft veel ervaring bij het grote toneel in Groot-Brittannië, maar regisseerde ook musicals, zoals Evita die een paar jaar geleden in het Londens Adelphi Theatre stond.
Zijn versie van Don Giovanni had wel iets musical-achtigs, met vlotte acties, een hoog tempo en veel beweging op het podium. Helaas kon ik vrijwel niks ontdekken aan interpretatie, analyse of een poging de opera nieuw licht te geven. Gelukkig hoefde ik het meest venijnige oordeel -naast alle positieve kanten- niet zelf te vellen. Mariusz Kwiecien, die de hoofdrol zong, was wellicht wat al te eerlijk toen hij in de pauze in een gesprekje met Renée Fleming moest samenvatten wat deze productie was. 'Nothing new'. Dat was het, mooi en goed gedaan, maar als je als regisseur de kwaliteiten, de sterren en het budget van de Met tot je beschikking krijgt, dan mag je er wel wat meer van maken.
Hieronder een interview met enkele castleden uit een eerdere 'Live in HD'- uitzending:


De recensie van Don Giovanni in de Metropolitan Opera in New York staat op Place de l'Opera.

.

woensdag 19 oktober 2011

Lyrische Air bij Koopman

Het Amsterdam Baroque Orchestra van Ton Koopman toert door Nederland met een geheel instrumentaal programma. Koopman reist overigens ook de komende weken nog naar New York, Montreal, Cleveland en oh ja, Barneveld. Ook een musicus van serieuze snit als de Bach- en Buxtehudespecialist heeft tegenwoordig een leven vol luchthavens, snelle verplaatsingen en hotels.
Het nieuwe programma heeft als motto 'Air' en het is een laagdrempelige, brede programmering die eindigt bij de oude Bach, begint met Bach-zoon Carl Philip Emanuel en via Haydn en Locatelli een reisje maakt door de muziek van de achttiende eeuw.
De tour opende afgelopen dinsdag en dankzij de Avro zaten we goed, behoorlijk vooraan, met zicht op het orkest en de dirigent, die vanachter zijn clavecimbel en orgel de muziek dirigeerde.
Het klonk heel goed allemaal, niet met het grote avontuur, maar er is denk ik niemand die zo goed de muziek van Bach en diens tijdgenoten heeft bestudeerd als Koopman. De twee Sinfonias van Bachzoon Carl klonken voor de pauze, met een orgelconcert van Haydn, gespeeld op een klein orgel. Locatelli, waarmee het concert na de pauze opende, was mooi en te kort, dat had nog wel langer mogen duren. De delen lopen in de uitvoeringen van het ABO nog al eens in elkaar over en dan is het voorbij voor je het weet. Het concert eindigde met de derde orkestsuite van Bach, waarin veel kleuren en vormen zitten, in elk geval een heleboel dansen, inclusief de beroemde Air, die de naam werd van het programma. En die me deed denken aan een heel ver verleden, toen 'Ekseption' als popgroep klassieke muziek bewerkte, tot groot ongenoegen van de liefhebbers. In retrospectief wat dat eigenlijk een bijzondere innovatie in de pop. Hieronder eerst een Koopman-versie van het deel uit Bachs derde orkestsuite:

Ekseption had hoorbaar moeite met de eerste maten, waardoor het nummer nogal plompverloren begint, maar deed een dappere poging de muziek van Bach te 'moderniseren':


zondag 16 oktober 2011

Jazz in de stad

Een druk bezocht Italiaans restaurant, downtown, dat op zondagmiddag jazz programmeert. De solisten spelen een 'tribute to Chet Baker and Gerry Mulligan' en het swingt als de hel. Dat klinkt naar New York, maar het was gewoon Rotterdam. De hele maand oktober zijn er op zondagmiddag jazz-optredens in Gusto.
Het eerste concert in de serie was een eerbetoon aan Baker en Mulligan, waarbij de blazers, trompettist Alphonso Makovec en saxofonist Ruud Bergamin, heel dichtbij de sfeer en de muziek kwamen van de beide jazzlegendes. In het tegenlicht van de felle zondagmiddagzon klonk het prachtig.
De setting was zo klein dat drummer Julius Schulz en de blazers onversterkt konden spelen. De bas van Dan Simon en het keyboard van Wim Warman deden het met een versterker en al die instrumenten mengden prima. Muzikaal en sfeervol hoogtepunt was 'Moonlight in Vermont', waar het - zo kon de trompettist uit ervaring melden- nu prachtig bruin kleurt van de herfstbladeren.
Wordt vervolgd met onder andere een rebirth van de 'Rebirth of the cool' van Miles Davis.

zaterdag 15 oktober 2011

The Met op The Schouwburgplein

Het blijft in al zijn eenvoud een briljant idee: elf maal dit seizoen staan er HD-camera's in The Metropolitan Opera in Lincoln Center in New York. Altijd bij de matinee van zaterdagmiddag, die al sinds 1936 live op de radio wordt uitgezonden. Dankzij Bloomberg en de Neubauer Family Foundation, die de sponsoring doen, zijn er wereldwijd 1800 bioscopen die de voorstelling vertonen, op zaterdagochtend, middag of avond, al naar gelang de time zone.
Op de eerste avond van het nieuwe seizoen stond Anna Bolena van Donizetti op het programma, te zien in de Pathé Schouwburgplein. Donizetti schreef daarmee zijn zoveelste opera, het duurde nogal lang voor de man echt succes kreeg.
De grote ster van de Met-voorstelling was Anna Netrebko, die afgelopen april het publiek in Wenen al volkomen gek kreeg met haar Anna Bolena, vooral met de waanzinsaria uit het laatste deel. Er werd grotendeels mooi gezongen, natuurlijk door Netrebko die een fascinerend gemak heeft bij het zingen van die onwaarschijnlijk moeilijke passages.
Wat me nogal tegenviel was de regie van David McVicar. Het verhaal werd weinig aansprekend verteld, sleepte zich voort en de enscenering hing aan elkaar van clichés. Gek genoeg was de laatste scene wel raak. Zouden ze bij gebrek aan tijd of geld alleen daar werk van hebben gemaakt, vroeg ik me even af. In elk geval was in dat laatsthe half uur alles wel goed: cameraregie, het licht, geluid, het koor, de solisten, het kreeg ineens alllemaal samenhang en het werd ineens een echte voorstellling.
De presentatie van het speciale 'Live in HD'-programma werd gedaan door Renée Fleming, al mocht directeur Peter Gelb openen met een gesprekje in de kleedkamer met de grote ster, Anna Netrebko.
De dia's en trailers van de komende producties dit seizoen maakten erg nieuwsgieirig, zeker naar de twee Wagner-opera's, de delen 3 en 4 van de Ringcyclus. En volgende keer Don Giovanni, met als Leporello de Italiaan Luca Pisaroni, die ik onlangs in Amsterdam bijna een hand heb gegeven.
De recensie van Anna B. en Anna N. staat hier op Place de l'Opera.




vrijdag 14 oktober 2011

Habemus een zeventje

Een eerdere film van regisseur Nanni Moretti staat me nog enigszins voor de geest: een man die op zijn brommer door Rome toert. Dateert uit 1993 en dus niet meer scherp op het netvlies. 'Caro Diario' was een mooie film. Moretti is niet alleen regisseur, hij speelde in een aantal films, waaronder 'Caos Calmo' van een paar jaar geleden.
Hij heeft een nieuwe film uit en die is veelbelovend: er overlijdt een paus, het college van kardinalen komt bijeen in het Vaticaan om een nieuwe prelaat te kiezen. Onvoorziene problemen ontstaan als de gekozen paus ineens aan faalangst lijdt en niet durft. Het balkon blijft leeg, de gelovigen op het St Pietersplein hebben wel de witte rook gezien en een oude kardinaal heeft het 'habemus papam' al voor de stad en het land uitgesproken. De nieuwe paus, een bijzondere rol van Michel Picolli, durft niet. Er wordt in paniek een 'psycho-analyticus' bij gehaald. Die term valt een paar keer, het lijkt me een wat merkwaardige verwisseling met een 'psycho-therapeut'. De behandeling slaat niet erg aan en op een bepaald moment neemt de versgekozen paus de benen en gaat Rome in.
Het verhaal is absoluut origineel, jammer dat het tegen het einde erg inzakt en de vondsten kennelijk op waren. Dat maakt de film achteraf toch niet meer dan een zeventje waard, hoe leuk de basis ook is.
Blijft de kleurrijke manier waarop het leven in het Vaticaan tijdens de geheime verkiezingen is gefilmd, schijnbaar op locatie, de bijzondere rol van acteur Picolli en de muziek van Mercedes Sosa en van Arvo Pärt.

donderdag 13 oktober 2011

Masterclass door Frans Brüggen

Dit seizoen in de Doelen wordt er, al dan niet gepland, een Frans Brüggen-jaar gevierd, dat samenvalt met het 30-jarig jubileum van het Orkest van de Achttiende Eeuw. Afgelopen weken nam het orkest in de Doelen tijdens een aantal concerten de symfonie-cyclus van Beethoven op. Binnenkort komt het orkest met Mozarts Die Entführung aus dem Serail in een semi-concertante, de premiere is in Rotterdam. Komend voorjaar zal het ensemble de Johannes Passion van Bach uitvoeren.
Het was een prima idee dat tijdens de Beethoven-week het publiek de kans kreeg een masterclass bij te wonen. Op vrijdag had het orkest de hele dag correcties opgenomen voor de cd-serie. Foute inzetten, hoesten of vallende strijkstokken worden bij de eindmix vervangen door kleine stukjes die dan opnieuw zijn opgenomen.
Aan het eind van een lange dag deden de musici en Bruggen duidelijk vermoeid hun best om er wat van te maken. Eerst wilde Isabelle Faust voor het concert (Beethoven vioolconcert) inspelen. Interessant om te horen hoe het gaat als een solist ontspoort en delen opnieuw moeten worden ingezet. Dat hoor je niet op het echte concert.
Daarna mochten twee jonge directie-studenten op het orkest oefenen. Bruggen zat aan de zijkant en keek kritisch. Af en toe legde hij de boel stil om iets uit te leggen, over de intenties van de componist en de keuze van de accenten door de jonge dirigenten. Op enig moment gingen de eerste violen in de fout. De student-dirigent tikte af, begon opnieuw, maar toen greep Brüggen in. 'Als een strijkersgroep ontspoort en je moet opnieuw beginnen, dan kijk je ze daarbij indringend aan, om goed te laten zien dat je ze in de gaten houdt'.
Een interessant, soms bijna ontluisterend kijkje in de keuken van een orkest dat op het podium nauwelijks hoorbare missers maakt, maar dat daar hard voor werkt.



dinsdag 11 oktober 2011

Het Beethoven-project van Frans Brüggen

'Is er wat op tv vanavond?', had ze gevraagd. 'Ik kijk wel even. He, gatverdamme, een debat over uw toekomst.' 'Oh nee, niet weer', had ze geroepen.
'Ik bel wel even met Sieuwert', had de hofdame beloofd, 'dan laten we de tv uit en ga je lekker naar de Doelen'. 'Goed idee, zo'n debat over Mijn toekomst met allemaal crypto-republikeinen kan me echt gestolen worden. Ik ga me even omkleden. Wat zal ik aandoen?'.
Zo zou het gegaan kunnen zijn. In elk geval zat ze schijnbaar onbeveiligd en heel informeel tussen directeur Oostvogel van de Doelen en directeur Sieuwert Verster van het Orkest van de Achttiende Eeuw. De majesteit was bij de derde avond van de cyclus van vijf, waarin alle symfonieën van Beethoven voor een cd-box werden vastgelegd. Voor de derde maal in zijn loopbaan wil Frans Brüggen het symfonische werk van Beethoven vastleggen, deze keer tijdens live concerten.
Omdat bij Beethoven de oneven symfonieën een meer revolutionair karakter hebben dan de even, koos Brüggen ervoor de volgorde om te draaien. We kregen in een bijna hoestvrije Doelen eerst de zesde, de 'Pastorale' te horen en na de pauze de Vijfde. Die laatste is een flink stuk opwindender. Bruggen heeft er een missie van gemaakt te stimuleren dat dirigenten niet de uitgave van Breitkopf & Härtel gebruiken, want die zit volgens de maestro vol fouten. Sinds 2000 is er een geredigeerde versie van de partituren.
Het orkest speelt op oude instrumenten volgens een stijl die verwijst naar hoe het in Beethovens tijd geklonken moet hebben. Zonder vibrato, met authentieke hoorns en houten fluiten.
Die transparantie leidt ertoe dat de iets te vaak gehoorde en in het muzikaal geheugen wat sleetse muziek een ongekende frisheid en spanning krijgt. De beroemde 'karate'-achtige dirigeerstijl van Brüggen, die als 76-jarige moeilijk loopt en zittend dirigeert, zorgt voor een aangenaam tempo en tot het ontbreken van wolligheid.
Als ik meer fan van Beethoven was geweest, had ik de hele cyclus wel willen horen. Met deze knisperende uitvoeringen is dat bepaald een genoegen. Over een half jaar komt de box met alle opnamen uit.



zondag 9 oktober 2011

Architecture Film Festival Rotterdam 2011

Nog nooit geweest, en toch was het al de zesde editie: Het Architecture Film Festival Rotterdam. Het vond afgelopen dagen plaats in wat je gerust één van de architectonische hotspots kunt noemen: de Wilhelminapier op de Rotterdamse Kop van Zuid, in LantarenVenster. Het theatercomplex voor jazz en arthouse film verhuisde een klein jaar geleden naar de onderste etages van New Orleans, de hoogte woontoren van Nederland.
Het tweejaarlijkse festival legt een verbinding tussen filmkunst en architectuur. Het leidde tot drukte en hektiek in de hal van LantarenVenster, van donderdag 6 tot zondag 9 oktober Er was een kleine tv-studio, boekenverkoop door het NAI en veel film, makers en kijkers.
Meer dan twee films zien lukte me niet, maar het waren wel twee prima keuzes, zo bleek.
'Medianeras' beleefde zijn avant-premiere op het AFFR. De film vertelt het verhaal van twee eenzame zielen in Buenos Aires. Een stad die - zo vertelt de voice-over in de introductie- uit zijn voegen barst en waar achter grote gebouwen met kleine appartementen nog grotere gebouwen met nog kleinere appartementen gebouwd worden.
Hoe de hoofdfiguren Martin en Marina in die metropool leven, elkaar bijna ontmoeten en uiteindelijk bijna niet of bijna wel met elkaar in contact komen, dat toont de film in een dynamische, met veel grappen gevulde vertelling.
Cinemien brengt de film van Gustavo Taretto vanaf eind oktober in de Nederlandse zalen. Een aanrader.

In een geheel ander tempo voltrekt de film 'Antwerp Central' zich. Acteur Johan Leysen wandelt door het station van Antwerpen, het gebouw dat heel ingrijpend gerestaureerd, uitgebreid en gerenoveerd is. De film neemt je mee op een tocht door de Stationskathedraal zoals de Antwerpenaren het gebouw noemen.
De film is een poëtische reis door de tijd, van de eerste spoorwegen in België tot de ondergrondse Thalys die nu Antwerpen doorkruist. Voor liefhebbers van het gebouw - waar ik mezelf toe reken - is het een mooie uitbreiding van hun eigen waarnemingen bij het dwalen door het station, inclusief oude foto's en treinen.
De teksten van Leysen zijn afkomstig uit het boek 'Austerlitz' van de de Engelse schrijver Sebald. Die teksten zijn soms wat gezwollen en intellectualistisch, maar als je daar doorheen luistert blijft er een uniek filmisch beeld over van een van de mooiste gebouwen die ik ken. De muziek, deels bestaand en deels speciaal geschreven door Walter Hus, geeft een extra laag aan de film.




zondag 2 oktober 2011

Perfecte Pina

Van sommige dingen herinner je je later waar je ze voor het eerst gezien hebt. Je valt ergens in, op de radio, tv of elders en wat je ziet maakt meteen zoveel indruk dat het geen enkele moeite kost om het te onthouden. Ik had dat ooit op een winterse vrijdagmiddag, op de radio, met Rachmaninoff's 'Trio Elegiaque No.2 in D mineur'. Het duurde bijna drie kwartier en al die tijd bleven twee zaken spannend: de muziek én de vraag of het zou worden afgekondigd. Die afkondiging was er, en een dag later had ik de cd met de opname door het Beaux Arts Trio in huis.
Het gebeurde ook een keer in het Stedelijk Museum in Amsterdam, in een installatie van Ilya en Emilia Kabakov. Die toonde de werkelijkheid van de bureaucratie in het Rusland van de jaren '60 en was beklemmend in zijn echtheid.
Het was ergens eind jaren '80, het was een uitzending in het kader van het Holland Festival en het was in Carré. Het ensemble van Pina Bausch, het Tanztheater Pina Bausch bracht het werk 'Café Müller' en dat was zo aangrijpend en fascinerend dat ik het altijd onthouden heb.
'Café Müller' komt gelukkig uitgebreid aan bod in de film 'Pina' die Wim Wenders maakte over het werk van de Duitse choreografe. Uit de paar uitgesproken zinnen komen we in die documentaire - als je het zo kan noemen- te weten dat Bausch een charismatisch leidster was, die niet veel zei. Naast Café Müller zijn er ook fragmenten te zien uit 'Kontakthof', en uit een aantal andere producties van Bausch en haar dansers.
Wim Wenders laat in de film, niet over maar volgens het affiche 'pour' Pina Bausch, een aantal dansers zien, die solo een fragment van Bausch dansen tegen het decor van de stad Wuppertal, met zijn karakteristieke zweeftrein.
Het ensemble-stuk, dat bijna letterlijk als een rode draad door de film loopt, is fascinerend: de dansers, in avondkleding - zoals vrijwel altijd bij Bausch- beelden de jaargetijden uit.
Het schijnbaar terloopse van hun bewegingen over het podium, door het theater en door het landschap, geeft de uitvoering een extra grote impact.
De film is in 3D. Er valt ook goed te leven zonder die techniek, maar het maakt in dit geval de kijkervaring nog intensiever.